Arhitektonsko – urbanistički i umetnički razvoj Zemuna

0
40
arhitektura

POSLE austrijsko-turskih ratova — s kraja XVII i početka XVIII veka — nastali su uslovi za korenite promene u izgledu, prostiranju i značaju Zemuna, ali i u načinu društvenog života.

Posebno su bili sazreli uslovi za izmene kulturnih prilika i urbane strukture. Iako je Zemun bio staro naselje sa kontinuitetom naseljavanja od praistorije i rimskog Taurunuma, srednjovekovnog grada i turske palanke, ipak su u njemu samo arheološki konstatovani stariji kulturni slojevi i iskopani poneki fragmenti koji dokumentuju njegovo dugo postojanje.

Sačuvali su se samo ostaci dela srednjovekovnog utvrđenja, a iz dvestogodišnje turske vladavine, kada je varoš neznatno proširena, nije sačuvan nijedan objekat. Nestao je veliki han, često pominjan od putopisaca koji su prolazili kroz Zemun, a i jedina turska camija, koja je 1717. bila pretvorena u katoličku crkvu, poručena je još 1784. godine. Sudeći prema raspoloživim izvorima, Zemun je posle ulaska vojske Evgenija Savojskog u leto 1717. godine bio potpuno porušen i iseljen.

Tursko je stanovništvo otišlo u nepovrat, a hrišćani se, izgleda, nisu odmah vratili na zgarišta. Opustošeno mesto sporo se oporavljalo u senci Beograda, koji tada doživljava svoju dinamičnu baroknu rekonstrukciju. Tek posle više godina postepeno se uvode institucije koje će dovesti do povećanja broja stanovnika i do izgradnje većeg značaja. Prekretnicu u razvoju predstavljao je ponovni austrijsko-turski rat, čija je posledica bila i velika seoba Srba preko Dunava i Save, od kojih se deo zaustavio i u Zemunu. Granice između Austrije i Turske uspostavljene Beogradskim mirom 1739. godine uticale su na brži razvoj Zemuna i definitivno, za naredne vekove, otvorile proces akulturacije u njemu. Postavši granično mesto na rubu carevine, sa značajnom funkcijom međunarodne trgovine i prometa, Zemun će se do kraja XVIII veka pretvoriti u jedan od najvažnijih gradova Vojne granice i uobličiti u urbanističku celinu od koje su do danas sačuvana ulična mreža i veliki deo arhitektonskog fonda. Jedan plan iz oko 1740. godine pokazuje stanje Zemuna u prvim godinama pod novom vlašću.

Uz staru trasu puta koji povezuje istočni Srem sa Beogradom nastala je glavna ulica od koje su se razvile ulice ka Dunavu. Do tada su formirane ulice na padini Gardoša i današnje ulice Njegoševa, Matije Gupca, Zmaj Jovina, Lenjinova i Glavna. Zapadno od Glavne ulice još nije postojala nijedna ulica. Samo je na kraju Glavne ulice već bio projektovan Kontumac, na mestu današnjeg Gradskog parka. Južno od Kontumaca i današnjeg Masarikovog trga, koji je predstavljao ledinu, bio je plavni teren, a za visokih vodostaja i močvara.

Još nije bilo gornje varoši, a prema Bežaniji, u podnožju Ćukovca, uz put se nalazilo više koliba. Na tom planu iz oko 1740. označeni su objekti Kontumaca, zgrada vlastelinovog provizorijata (upravne vlasti koja je zastupala grofa Šenborna, kome je Zemun pripadao sve do 1746. godine), bolnica, katolička crkva (bivša džamija), katolički manastir i srpska crkva, na mestu današnje Nikolajevske crkve. Svi ti i drugi označeni i neoznačeni objekti kasnije su zamenjeni boljim zgradama. Groblja označena na tom planu kasnije su izmeštena. Prema svemu sudeći, sem novoosnovanog Kontumaca i okolnih zgrada, na planu je prikazana situacija rasprostiranja varoši kakva je bila i pod Turcima.

A to je još uvek bilo malo naselje. Prestankom vlasti Šenbornovog feuda, pripajanjem Vojnoj granici i zadobijanjem statusa komuniteta stvoreni su dalji uslovi za brži razvoj.

To se već vidi na planu iz 1745. godine, na kojem je Zemun proširen na zapad, jedan blok ispred današnje Vrtlarske ulice, i na jugoistok, do današnje Ulice Dr Petra Markovića (bivš. Ulice Sonje Marinković).

Varoš je tada opasana rovovima i palisadiranim nasipima i u nju se ulazilo kroz sedam kapija, od kojih su glavne bile: na severu Petrovaradinska i Dobanovačka, na zapadu Bežanijska, na jugu Beogradska, a na Dunavu Ribarska i Brodarska. Do pred kraj XVIII veka gotovo u istom obimu sem manjeg proširenja na zapad, kao i na planu iz 1754., varoš opasana utvrđenim pojasom bila je potpuno formirana kao urbana celina, sa uličnom mrežom do danas neizmenjenom u starom gradskom jezgru. Sliku dostignutog razvoja u XVIII veku pruža detaljni katastarski plan varoši iz 1780. godine, a o manjim izmenama do kraja veka govori više planova iz sledeće decenije. Na tim planovima ističu se, između 1050 ucrtanih zgrada i kuća, u 10 podu-žnih i 22 poprečne ulice i pet trgova, objekti koji karakterišu Zemun kao trgovačko-zanatlijsku, graničnu varoš sa višekonfesionalnim stanovništvom.

Od javnih građevina ističu se četiri crkve — dve pravoslavne i dve katoličke, tri kapele, zgrada Magistrata, Carinarnica sa solarskim magacinima, kasarna, bolnica, zgrada Brodarskog ureda i stražare na glavnim gradskim kapijama. Posebno ograđen bio je Kontumac, sa 50 objekata, koji veoma izrazito ističe položaj Zemuna u sanitarnom kordonu na granici prema Otomanskom carstvu iz kojeg su se prenosile zarazne bolesti. U doba austrijsko-turskog rata, od februara 1788. do Svištovskog mira avgusta 1791. obnovljena su i učvršćena gradska utvrđenja, a na beogradskoj strani izgrađene su nove tranšeje sa topovskim postoljima, dok su na lesnom platou prema Vojki i Banovcima izvedene nove fortifikacije, koje su obuhvatile prostrano zemljište, začetak budućih predgrađa Jozefstata i Franctala, odnosno buduće Gornje varoši sa svim komunikacijama sačuvanih do naših dana. Glavna ulica se na planovima ističe većim stambenim i trgovačkim kućama, a na jednom planu iz 1788. ispisana su i imena vlasnika i trgovaca.

Od 63 privatne kuće u Glavnoj ulici, većinu vlasnika čine Srbi.

Urbana situacija Zemuna krajem XVIII veka rezultat je društvenih i ekonomskih uslova, koji su doveli do naglog uspona varoši, pretvo-rivši je od sela, na početku veka, u trgovačko–zanatlijsko i upravno središte regionalnog značaja, a zatim u grad šireg međunarodnog značaja. Položaj Zemuna na sredokraći između Beča i Carigrada, na granici dveju velikih carevina, u središtu žitorodnih krajeva i u neposrednoj blizini stočarskih terena Srbije omogućio je razvoj i zamah trgovine, a, posebno, i drugih aktivnosti. Čvorni položaj u širokoj mreži rečnog i suvozemnog saobraćaja i politika merkantilizma poticana od carskih vlasti išli su u korist jačanja zemunske trgovine i zanatstva, koji su, s druge strane, stalno privlačili novo stanovništvo.

U današnjem starom jezgru Zemuna sačuvan je u celini i u nepromenjenom obliku ulični raster s kraja XVIII veka. Sačuvan je i manji broj zgrada u istom izgledu, a više zgrada na mestima starijih, ali i u njihovim prvobitnim gabaritima. Na mestu drvene, slamom pokrivene starije crkve podignuta je sredinom veka postojeća Nikolajevska crkva. Nova pravoslavna, Bogorodičina crkva, za koju je kamen temeljac postavljen 1775. godine, završena je 1780. godine. U okviru Kontumaca podignuta je 1786. godine postojeća pravoslavna kapela sv. Arhanđela prilogom zemunskog trgovca i sapuncije Teodora Toše Apostolovića. Za katoličku župsku crkvu Blažene deve Marije položen je, na mestu srušene džamije, kamen temeljac 1785. godine, a ista je osvećena 1795. godine.

Franjevci, prebegli iz Beograda 1739. godine, osnovali su manastir, prepravljen 1752. godine, a potpuno izgoreo u požaru 1790. godine. Postojeća crkva i manastir obnovljeni su do 1838. godine. Katolička kontumacka kapela podignuta je 1836, na mestu starije, prema planovima zemunskog graditelja Jozefa Felbera. Od stambenih kuća iz XVIII veka sačuvala se kuća u Ulici Kozara br. 10. Ona, jedina, potiče iz turskog doba. Jedna od najstarijih i najlepših baroknih kuća je i kuća porodice Karamata u Ulici Matije Gupca br. 17. Ovu kuću podigao je 1763. godine zemunski trgovac Kuzman Jovanović, a, 1772. godine, otkupio ju je doseljenik trgovac Dimitrije Karamata. Od tada pa do danas u njoj se stalno nalazi porodica Karamata, koja je dala više znamenitih Zemunaca. Klasicistička kuća u Bežanijskoj ulici br. 18 podignuta je 1793. godine. U njoj je stanovao Petar Ičko, jedna od značajnih ličnosti prvog srpskog ustanka, pa se popularno naziva „Ičkova kuća“ ili svratište „Kraljević Marko“, jer je u njoj u prizemlju dugo bila kafana istog naziva. Iz XVIII veka je prepravljena „kuća sa latinskim natpisom“ podignuta 1792. godine na mestu starije kuće u Lenjinovoj ulici br. 6. „Kuća Gine Vulko“ u Glavnoj ulici br. 18, kao i kuća br. 6 u istoj ulici, u kojoj se rodio Dimitrije Davidović, višestrano značajna ličnost iz vremena obnove srpske države.

Ima još kuća u ulicama Glavnoj, Lenjinovoj i Dubrovačkoj, kao i prizemnica u drugim ulicama koje su nesumnjivo starije prepravljene kuće ili podignute na temeljima ranijih kuća iz XVIII veka, ali koje nisu precizno datovane, ili nisu sačuvane u prvobitnom izgledu. Zgrada Carinarnice u Zmaj Jovinoj ulici br. 26, podignuta na mestu starije zgrade 1781. godine, jedna je od retkih javnih građevina koja se sačuvala u nepromenjenom obliku i izgledu iz XVIII veka. Ostale zgrade ili su porušene, kao svi objekti Kontumaca, ili su znatno pre-pravljene u XIX veku. Takve su zgrade stare Kasarne u Svetosavskoj br. 1, i zgrada Zemunske vojne komande u Glavnoj ulici br. 5, podignuta 1783, ali kasnije potpuno remodelirana. Prizemna zgrada stare gradske bolnice, podignuta 1775. godine u Bežanijskoj ulici br. 47, prepravljena je 1806. godine. Arhitektura sačuvanih objekata iz XVIII veka pokazuje dve stilske osobenosti baroknih i klasicističkih oblika prenetih iz ondašnjeg srednjoevropskog graditeljstva.

Mada nema objekata koji bi se po svojim stilskim i građevinskim osobinama isticali iznad tipskih gradnji karakterističnih za ceo panonski kulturni region, svi zajedno, ipak, pokazuju da je tek formirano zemunsko građanstvo dostiglo krajem veka srednji nivo evropskih kulturnih obrazaca, i da se kulturno sasvim opredelilo za zapadni način života, usvajajući sadržajne i oblikovane evropske uzore.

Naravno, u granicama svojih materijalnih i kulturnih prilika. Zemunsko graditeljstvo je od dvadesetih godina pa do kraja XVIII veka postepeno prešlo put od jednostavnijih i skromnijih do složenijih i raskošnijih arhitektonskih oblika, ali ne i takvih kakvih će biti u XIX veku. G raditelji Zemuna u XVIII veku bili su pre svega zemunski građani, zidari i tesari, odnosno dunđeri. Pretežno su to, kao i u celoj Vojvodini, bili nemački majstori, ali bilo je i Srba. Tako već u popisu stanovnika Zemuna iz 1736/37. nalazimo zidara Martina Grafa i „srpskog tesara“, dunđerina Josima Pogeračića. Osim domaćih majstora, koji su obavljali najviše zidarske i tesarske poslove, i sami pravili nacrte za zgrade, neki složeniji poslovi poveravani su i majstorima sa strane. Na kraju XVIII veka među majstorima naročito se ističe Mihael Bauer (Bratislava, 1746. — Zemun, 1804 ), kao starešina esnafa i tesar koji se javlja sa poslovima na kućama bogatijih Zemunaca, Bogorodičinoj crkvi i javnim objektima, najčešće u zajednici sa Mauricijusom Rabelom, koji je od njega preuzeo vođstvo u graditeljskom esnafu.

Mauricijus Rabel je primljen za zidarskog majstora u Zemun nakon što se istakao u gradnji beogradskih utvrđenja. Radio je sve najznačajnije poslove u Zemunu, a sa zemunskim majstorom Jakobom Vanjom učestvovao je, 1797. godine, na obnavljanju beogradske Saborne crkve. Rabel je izradio planove i izgradio crkve u Bačevcima, Feneku i Progaru, a među poslednjim radovima bilo je podizanje katoličke crkve u Zemunu, 1794. godine. Rabel je umro u Zemunu 1799. godine. Jakob Vanja (Kobilnik, 1746 — Zemun, 1821) treći je istaknuti majstor s kraja veka koji se javlja kao graditelj mnogih privatnih i javnih zdanja, i to kao samostalni izvođač ili u zajednici s drugim majstorima. Osim navedene trojice najtraženijih i najcenjenijih graditelja, u to doba do-sta su gradili još i tesar Mihael Šmit i zidar Johan Haupt. Spominju se i zidari Petar Hristoforović i Petar Ristić, ali njihovi radovi nisu nam poznati, kao što ne znamo ni radove desetine drugih manje traženih majstora, čija imena poznajemo iz popisa stanovništva, u kojima, uz prezimena, stoje i njihova zanimanja.

Potrebe ukrašavanja crkvi i značajnih javnih građevina, kao i jačanje građanskog sloja, koji je težio isticanju svog društvenog položaja, uticali su na slikarske porudžbine i razvoj umetničkog zanatstva. Slikarstvo i umetnički zanati pokazuju sličnu liniju razvoja, kao i arhitektura — od oslanjanja na srednjovekovnu umetnost do usvajanja stilskih rešenja potpu-no različitih od dugo negovanih vizantijskih uzora. Porudžbinama u XVIII veku još uvek prednjači crkva, pa ikone i ikonostasi predstavljaju glavne umetničke predmete. Pred kraj veka u slikarske porudžbine ulaze i portreti, kojima naročito bogati trgovci ističu svoj društveni ugled.

Među najznačajnija slikarska ostvarenja u Zemunu svakako ide ikonostas Nikolajevske crkve, koji je slikao Dimitrije Bačević, u saradnji sa Dimitrijem Popovićem, 1762. godi-ne. Ikonostas nosi sve odlike prelaznog stila između tradicionalnog slikarstva i pozajmica elemenata iz barokne umetnosti. Na ikonostasu, koji spada među prve u vojvođanskom slikarstvu prelazne epohe, i na umetničkom planu se ogledaju položaj Zemuna na sredokraći između evropskog istoka i zapada, i tendencije prelaska na zapadnjačke načine prihvatanjem novih običaja. Od poslednje četvrtine XVIII veka i u prvoj polovini XIX veka u Zemunu deluje više domaćih slikara, koji ne samo što zadovoljavaju potrebe zemunskog građanstva epohe kasnog baroka i klasicizma već se njihova aktivnost proteže kako po Vojvodini tako i po ustaničkoj Srbiji. Ovde deluje živopisac Dimitrije Bratoglić (Zemun, 1766—1831) sa svojim pomoćnicima. On je u vezi sa ustanicima u Srbiji pa pomaže Karađorđu slikanjem njegove zadužbine u Topoli (1813), slika i ikonostas za crkvu u selu Nakučanima u Pocerini (1816).

Slikao je i ikonostas Donje crkve u Sremskim Karlovcima (1828), a sa svojim učenikom Konstantinom Lekićem, koji će mu postati i zet, slikao je 1830. godine ikonostas kontumacke kapele sv. Arhangela u Zemunu. Bratoglić je bio vešt i dopadljiv slikar, a u religioznim kompozici-jama podražavao je klasicizam Arse Teodorovića. Osim K. Lekića, njegovi učenici bili su i Nikola Apostolović (Zemun, 1776) i Maksim Ristić. Od Apostolovića su sačuvane ikone u kapeli sv. Arhangela u Zemunu iz 1792. godine, a slikao je i u Srbiji, gde je u Prokuplju sačuvana njegova ikona sv. Prokopija iz 1816. godine. Konstantin Lekić (?, 1802 — Zemun 1838) je slikao portrete, istorijske kompozicije i ilustrovao knjige. Slikao je ikonostase po Sremu, u Šimanovcima (1822) i Ogaru (1827).

U Beogradu je slikao za kneza Miloša u Topčiderskoj crkvi i konaku. U stilskom pogledu njegovo slikarstvo nosi obeležje baroka i rokokoa. Kao što su zemunski slikari delovali izvan Zemuna, tako su i slikari sa strane svraćali ovamo i ostavljali svoja dela. Tako je Georgije Tenecki izradio 1785. godine tri potreta, muškarca, žene i deteta porodice Karamata. Ovi portreti slikani su pod uticajem francuskog rokokoa i znatne su umetničke vrednosti.

Ovde je boravio i jedan od najznačajnijih slikara srpskog klasicizma Arsenije Teodorović (Perlez, 1767. — Novi Sad, 1826) i slikao portret zemunskog prote Mihaila Pejića 1795. godine, a zatim ikonostas Bogorodičine crkve, 1815. godine. Više puta je u Zemunu boravio akademski slikar Pavel Đurković (Baja, 1772—oko 1830 ), koji se takođe svrstava među prve klasiciste vojvođanskog slikarstva. Od njega je ostalo više portreta zemunskih građana. Zemunskog protu Jeftimija Ivanovića, prijatelja ustanika, koji se u manstiru Feneku sastao sa Karađorđem, portretisao je 1812. godine. A iz te godine sačuvana su u Zemunu četiri portreta jedne karlovačke porodice. Četiri godine kasnije Đurković je slikao portrete dečaka Georgija Karamate, Ane i Jovana Karamate. Iz 1816. godine je i njegov portret zemunskog župnika Kozme Drenovca, koji je, sa apotekarom Treščikom, sastavio na latinskom jeziku prigodnu istoriju Zemuna. U Zemunu je sačuvano i nekoliko ikona i portreta nepoznatih slikara s kraja XVIII veka u stilu poznog baroka.

Od boljih portreta srem-skog slikara Georgija Bakalovića (Srem. Karlovci, 1786 — Ruma, 1843), ostao nam je portret nepoznatog zemunskog građanina iz 1839. godine. Otprilike u isto vreme u Zemunu je portretisao sveštenika Lazića i njegovu ženu slikar Dimitrije Posniković (Osijek, 1814— Beograd, 1891), koji je slikarstvo učio četiri godine kod Živka Petrovića u Zemunu.

Slikao je ikone, zidne slike i portrete. Oko 1844. otišao je u Beograd, gde je potpao pod uticaj znamenitog bidermajerskog slikara Dimitrija Avramovića. U prvoj polovini XIX veka najpoznatiji je zemunski slikar Živko Petrović (Zemun, 1806— 1868). Slikarstvo je počeo učiti kod zemunskog slikara Janača Cikovca. Neko vreme je proveo u radionici prefinjenog bidermajerskog slikara Konstantina Danila, a potom 1836—1840. studirao na bečkoj Akademiji u ateljeu profesora Karla Rala. Stalno je živeo u Zemunu i odatle slikao ikonostate u Starim Banovcima, 1840, u Perlezu, 1844, u Jakovu i Novom Selu.

U zemunskoj Nikolajevskoj crkvi radio je zidne slike 1847. godine, a u gornjovaroškoj Svetotrojičinoj crkvi slikao je ikonostas 1860. godine. Radio je kopije slika starih majstora Ticijana, Karačija i Rafaela, a slikao je i portrete, i to često, uspešnije od kompozicija i ikona. Ostavio je mnogo radova jasno potpisanih i precizno datiranih. Oko sredine XIX veka u Zemunu deluje i njegov sin Dimitrije Ž. Petrović, slikajući ikone i mrtve prirode, ali manje uspešno od svog oca. O zemunskom slikaru Lazaru Nikoliću malo se zna.

Bio je tri godine učenik Konstantina Danila, ali jedna njegova, „Tajna večera“, na kojoj je vidan Danilov uticaj, ne pokazuje posebni kvalitet. Poznatiji je po biografiji Konstantina Danila i po nizu članaka o našim slikarima.

Iz Moravske se doselio i trajno do smrti ostao u Zemunu slikar Josip Dražanski (1836.—Zemun, 1893 ). On je pomagao Živku Petroviću i radio pozlate na drvorezbi ikonostasa gornjovaroške crkve. Slikao je firme, ikone, kompozicije i portrete zemunskih građana, a davao je i časove violine. Njegovo slikarstvo ne izlazi iz prosečnosti, ali ono svedoči o kontinuitetu zemunskog crkvenog, i, još više, građanskog portretnog slikarstva. Čini se da druga polovina XIX veka nije u Zemunu bila za slikarsku umetnost podjednako plodonosna kao u epohi baroka i klasicizma. Ipak je i novo razdoblje romantizma i reali-zma zastupljeno ovde delima istaknutih srpskh slikara. Novosadski slikar Pavle Simić (No-vi Sad, 1818 — 1876 ), čije je slikarstvo karakteristično za prelaz od bidermajera ka romantizmu, stigao je da u svom bogatom opusu završi još jedan ikonostas u Hariševoj kapeli na zemunskom groblju.

U Zemunu se nalaze i dva potreta jednog sremskog bračnog para, na kojima je Simić pokazao romantičarsku zanosnost umesto prethodne bidermajerske uglađenosti. U Zemunu su se sačuvale i slike Simićevog nerazdvojnog druga novosadskog slikara Jovana Klajića (1815 – 1883). Iako se pretežno bavio crkvenim slikarstvom, slikao je i lica, a posebno minijaturne portrete. Tako su i u Zemunu sačuvana njegova tri manja potreta, na kojima su slikani prota Radovanović i njegova žena 1849, a njihov sinčić 1850. godine. I veoma plodan slikar Stevan Todorović (Novi Sad, 1832 — Beograd, 1925), jedan od naših poslednjih romantičara, ostavio je u Zemunu svoja dela.

Njegovi su portreti istaknutog zemunskog građanina Vase Vasiljevića trgovca, pisca i školskog nadzornika i njegove žene Jelisavete iz 1878. godine, kao i potret trgovca Petrilića iz 1886. godine. Od pravog romantičara, banatskog slikara Novaka Radonića (1826—1890) sačuvan je portret nepoznatog muškarca iz 1857. godine. U Zemunu su sačuvani još neki portreti znamenitih zemunskih ličnosti: Dimitrija Davidovića, Đorđa Pantelića, doktora i srpskog dobrotvora, doktora Jovana Subotića i više nepoznatih osoba, ali su slikari ovih potreta do danas ostali nepoznati. Portretno slikarstvo, koje je naročito negovano u XIX veku u stilovima od baroka, bidermajera i romantizma do realizma, krajem veka uglavnom je zamenjeno sve prisutnijom fotografijom. A fotografija se u Zemunu širila ispočetka preko putujućih majstora, a zatim posredstvom majstora koji su svoje radnje otvarali u centralnim zemunskim ulicama.

Često je i portretna fotografija dostizala umetničke kvalitete, ali rani počeci fotografije u Zemunu još nisu proučeni. Kada pratimo razvoj arhitekture i likovnih umetnosti devetnaestog veka u Zemunu, ne možemo zaobići i dela u bližoj i široj okolini. Već smo neka pomenuli uz delatnost zemunskih majstora, ali osim poznatih bilo je i onih čija imena ni do danas nisu otkrivena. Krajem XVIII veka i u XIX veku, naročito u prvoj polovini prošlog stoleća, podignute su mnoge crkve i za njih slikani ikonostasi u selima današnje zemunske opštine.

U Batajnici je, na mestu starije drvene crkev iz 1726, po-dignuta nova, današnja crkva sv. Arhangela (1785. godine). Iz vremena završetka crkve je i ikonostas sa 54 ikone. U crkvi je sačuvano i više predmeta primenjene umetnosti, tako jedna srebrna kašičica iz 1744. i putir iz 1817. go-dine, a ima i starih knjiga iz XVIII veka. Bežanijsku crkvu gradio je 1826. zemunski majstor Johan Hengster. Crkva je prepravljena 1878, ali su u njoj ikone iz vremena gradnje. U Bečmenu je na mestu starije crkve iz XVIII veka podignuta nova 1809. godine, koju su gradili zidar Franc Ebel iz Sremske Mitrovice i cimerman Anton Vajs. Današnja crkva sv. Save je iz 1845. godine, a iz sredine veka u njoj su i ikone, ikonostas i zidne slike. Boljevačka crkva sv. Paraskeve je iz 1798. godine sa baroknim ikonama i ikonostasom. U Dobanovcima je današnja crkva sv. Nikole podignuta 1803. godine, a zvonik je dobila 1847. U njoj je ikonostas iz 1836. godine, kojeg je rezao „piltor“ Georgije Dević, a oslikao Petar Čortanović 1841/42. godine. U Jakovu su crkvu sv. Vaznesenja podigli (1807—1810) zemunski majstori: zidar Jozef Vertih i cimerman Johan Majer. Ikonostas je radio Petar Jakšić, a ikone i zidne slike Živko Petrović 1855/66. godine.

Crkva sv. Jovana u Petrovčiću je iz 1845. godine. Ikone u njoj su iz sredine XIX veka, a ikonostas iz 1905. godine. Progarsku crkvu sv. arhanđela Gavrila zidao je 1798. godine zemunski majstor Mauricijus Rabel. U Surčinu je crkva sv. Petke iz 1770. godine, njen ikonostas je radio Marko Vujatović 1801, a slikao ga je Stefan Gavrilović 1807/09. U crkvi su i ikone Jovana Pantelića iz 1811. godine. U Ugrinovcima je crkva sv. Georgija građena od 1734. do 1779, da bi definitivno bila završena 1788. godine. Ali, već 1834/35. prepravljali su je zemunski majstori Johan Hengster, zidar, i Franc Pils, cimerman.

Veoma razuđen ikonostas sa 61 ikonom slikao je zemunski slikar Mihailo Radosavljević. Sadašnja crkva sv. Petke u manastiru Feneku je iz 1793/97. godine. Ikonostas u njoj je rezao Aksentije Marković, a slike radio Petar Radosavljević 1820. Kapela sv. Petke podignuta je 1800. godine. Manastir Fenek ima dugu i zanimljivu istoriju. Često se obrađuje u grupi fruškogorskih manastira i ima isti značaj za razvoj srpskog crkvenog i duhovnog života u krajevima preko Save i Dunava.

Manastir je odigrao posredničku ulogu u vreme prvog srpskog ustanka, pa je za njega vezano više događaja iz nacionalne istorije. Osnovna karakteristika svih navedenih crkava je arhitektonsko stilsko jedinstvo. Sve su izgrađene u stilu kasnog baroka sa elementima klasicizma. Jednobrodne su građevine presvođene poluobličastim svodom i imaju polukružne apside. Ikone, ikonostasi i zidne slike u ovim crkvama nose iste odlike barokne i klasicističke umetnosti i deo su vojvođanskog slikarstva i vojvođanske umetnosti u širem smislu. Urbani razvoj Zemuna u XIX veku karakteriše se samo izmenom i poboljšanjem građevinskog fonda na ranije stvorenim osnovama. Dok se on u prvoj polovini veka konsoluduje u datim okvirima, krajem veka počeće da izlazi iz tih okvira koji su bili materijalizovani u fortifikacionoj arhitekturi. Tokom veka grad je udvostručio broj stanovnika pa je od 7.028 žitelja u 1801. godini narastao na preko 14.000 stanovnika u 1900. godini. Zemun je i dalje bio pretežno trgovačko i zanatlijsko središte, i dalje je zadržao položaj i značaj graničnog mesta.

U prvoj polovini veka državna vlast zainteresovana i podsticana događajima na Balkanu stalno je obnavljala fortifikacije i jačala vojne institucije izgradnjom vojnih objekata. Narasla građanska klasa jača svoj položaj i snaži građanske institucije i prava, što dobija konkretan izraz u rekonstrukciji dotadanjeg građevinskog fonda privatnih zgrada i magistratskih objekata. Rivalitet buržoazije raznih narodnosti ogleda se u građenju reprezentativnih, lepših i bogatijih zdanja.

Crkva, u želji za učvršćivanjem i širenjem svog uticaja, gradi nove i obnavlja postojeće bogomolje. Izmene u unutrašnjoj građevinskoj strukturi u prošlom veku mogu se pratiti kroz dva plana koji daju detaljnu urbanističku situaciju. To su plan Karla Bertolda iz 1832. godine i katastarski plan iz 1904. godine. Izgleda neobično pratiti razvoj grada u razmaku od skoro sto godina. Promene su bile tako neznatne da, na prvi pogled, oba plana pokazuju gotovo istovetnu situaciju. Tek detaljnije analize pokazuju stvarne izmene nastale kroz pomenuti period. U planu Karla Bertolda detaljno je prikazan Zemun, a u njemu su posebno naglašene javne građevine i defanzivne linije. Ulična mreža je u odnosu na prethodno razdoblje u celini nepromenjena, ali je dobila mnogo određenije forme, posebno u perifernim delovima varoši.

Na Ćukovcu i Gardošu, kao i u Gornjoj varoši oformljene su definitivno ulice i svuda su čvršće građevinske linije. Zgrade se skoro bez izuzetka nalaze na građevinskim linijama, čime je doslednije sprovedena blokovska izgradnja s kompaktnim frontovima, naročito u glavnim ulicama i na trgovima. Odbrambeni pojas s dubokim i širokim šančevima, kao granica strogo gradskog areala, ostao je isti kao i ranije, ali je dobio zidove umesto ranijih palisada. Na planu iz 1832. ucrtano je ukupno 1458 objekata, od kojih 100 pripada Kontumacu.

Većina je malih dimenzija i oni predstavljaju porodične kuće. Krajem veka, prema popisima i planovima, Zemun je imao oko 1950 kuća, od kojih oko 80 javnih objekata. Mada je krajem veka povećan broj spratnih zgrada, još uvek su dominirale prizemnice, a naročito u Gornjoj varoši i u perifernim delovima. Ulice su u Zemunu službeno imenovane 1818. godine po prvi put, a na Bertoldovom planu nalazimo potvrdu za to. Nazivi ulica su prirodni kao: Bežanijska, Glavna, Dunavska, Visoka, Gospodska, Tesna, Strma, ili su dati po objektima koji su se u njima nalazili: Bolnička, Kasarnska, Magistratska, ili su dobijeni po imenima kafana u njima, ili po zanimanjima stanovnika: Ribarska, Oračka, Zelenog drveta, Tri goluba. Imena su vezana za karakter naselja i još nisu bila veštačka kao što će biti kasnije, ili kao što su naselja u Gornjoj varoši dobila imena po carevima.

Revolucija iz 1848. i austrougarska nagodba, kao i uopšte politički događaji od sredine XIX veka doveli su u narednim decenijama do značajnih promena, koje su uticale na promenu statusa Zemuna. Promenile su se i ekonomske prilike, naročito posle uvođenja parobroda i izgradnje železnike pruge.

Veliku promenu u tkivu Zemuna predstavljalo je ukidanje Kontumaca 1872. godine i napuštanje odbrambenih linija koje su opasivale grad. Na zemljištu Kontumaca, porušenih odbram-benih rovova i napuštenih egzercirišta, opština je morala da izgradi javne objekte ili da napuštene terene koristi za javne potrebe. Tako je na mestu Kontumaca 1879. godine podignuta zgrada Velike realke, a ostali deo pretvoren je u Gradski park, koji je uređivan 80-tih godina prema planovima Ivana Perkovića, na površini od 12 jutara.

Vreme je donosilo i promene u statusu Zemuna, koji je 1862. dobio Red za gradove, umesto dotadanjeg Komunitetskog regulativa iz 1787. godine. Prema njemu, gradonačelnici nisu više postavljani, veđ su ih birali građani, a uvedene su i poreske izmene, koje su znatno ojačale pravnu i materijalnu osnovu opštinske samouprave. Komunitetski magistrat ukinut je 1871, a umesto njega ustanovljeno je Gradsko poglavarstvo, tako da je Zemun postao slobodni kraljevski grad. Simbolično je to izraženo u pečatu opštine na kojem je dvoglavi orao zamenjen grbom Zemuna.

Nemački, službeni jezik, kao dotadašnji, zamenjen je našim i uvedena je ćirilica u službenu prepisku. Zemun je povezan 1883. godine železničkom prugom s Budimpeštom, a 1884. je završena i pruga Beograd — Niš, pa je varoš spojena i sa Srbijom. Sve ove promene direktno su se odrazile na te-ritorijalni razvitak i izgled grada. Rušenjem odbrambenog pojasa varoš se širila prema železničkoj pruzi, i na jug prema novim terenima.

Da bi se varoš zaštitila od poplava, izgrađena je 1889. godine kamenoutvrda na Dunavu u dužini od jednog kilometra. Zahvaljujući železničkoj pruzi, povećan je promet putnika, izgrađeni su prvi hoteli, a povećan promet roba i sirovina doveo je do podizanja prvih banaka i industrijskih preduzeća, električne centrale, strugare, parnih mlinova, pivara i ci-glana. Nova urbanističko-arhitektonska situacija koja se vidi na planu iz 1905. godine pokazuje da je Zemun potpuno oslobođen utvrđenja.

Ostaci odbrambenog zida s puškarnicama postali su na severnoj strani Donje varoši zid proširenog gradskog groblja. Na mestu Kontumaca izgrađen je park podeljen na dva dela centralnom alejom, a obe polovine uređene su u slobodnoj kompoziciji sa krivudavim stazama. U parku su izgrađene dve škole, a zadržane su dve ranije kontumacke kapele. Šančevi na bežanijskoj i beogradskoj strani pretvoreni su u široke saobraćajnice, a dunavska strana, omeđana obaloutvrdom, pretvorena je u široku esplanadu keja. Nazivi ulica su veđinom ostali isti kao i na planu iz 1832, ali sada već ima ulica s imenima znamenitih Zemunaca (Davidovićeva, Filipovićeva, Nikolićeva) ili drugih ličnosti (Dositejeva, Princa Eugena, Laudonova). Aktualizovanjem ulica i promenom starih imena napuštena je izvesna prirodnost i stalnost naziva, čime je ovom urbanističkom elementu data nesigurnost.

To pokazuju nazivi kao: Kej Kuena Hedervarija, park carice i kraljice Jelisavete i dr. kakvih nije bilo na početku veka. Promene iskazane u planovima Zemuna na početku ovog veka u suštini nisu izmenile karakter ulične mreže, zonski raspored građevina, prostorne i lokaciske odnose. Čak i krupnije promene u namenama površina koje su znatno obogatile sadržaj grada, uvođenjem prostranih rekreacionih zona, još uvek nisu bitno poremetile opštu kompoziciju i generalne siluete varoši. U osnovi graničarsko mesto sa početka XIX veka, koje je početkom XX veka postalo evropski grad, nije se bitno izmenilo, već je i do danas u starom jezgru zadržalo ogromno nasleđe svoga kontinuiranog rasta.

Stilska arhitektura Zemuna u prošlom stole-ću i na početku ovog veka pratila je sve faze razvoja srednjoevropske gradske arhitekture. Na početku veka uz retardirani barok (Katolička crkva, 1817), javlja se klasicizam (Magistrat, 1826), i ampir (Kuća sa sunčanim satom), romantizam (Sinagoga, Spiritna kuća 1840) i istorizirajući stilovi iz šezdesetih godina: mavarski (Sinagoga iz 1871) neovizantijski (Hariševa kapela, 1876), neorenesansni (Velika realka, 1879; Pošta, 1896) i početkom XX veka secesija (Kuća apotekara Štrajma, 1907; Vodna zajednica, 1908; Kuća Katarina Marković, 1907); neoromantizam ili „srpski stil“ (Srpski dom, 1909) i neoklasicizam (Osnovna škola, 1914). Arhitektura zemunskih javnih zgrada i gospodskih kuća bila je manje konzervativna od tipskih prizemnica i brže je prihvatala, mada ne podjednako, konstruktivne, funkcionalne i oblikovane novine.

Dekorativne fasade davale su evropsko obeležje, naročito objektima u centralnim delovima grada. Stilska građanska kuća odražava potpunije evoluciju stambene kulture i promene unutrašnje strukture grada. Najveći deo do danas sačuvanih objekata, posebno u starom gradskom jezgru, čine upravo zgrade nastale tokom XIX i početkom XX veka. U XIX veku izgradnju Zemuna nastavljaju majstori koji su delovali i krajem XVIII veka, ali prvom polovinom veka dominira zemunski „baumajstor“ Jozef Felber (1780 — Zemun, 1849).

Ovaj građanski građevinski majstor ili, kako se u jednom aktu naziva, arhitekt, očigledno je bio dobro školovan i veoma talentovan. Osim ostalog, od nje I su ostale zgrade Magistrata iz 1826, gornjovaroška crkva sv. Trojice iz 1842. i kapela sv. Roka u Gradskom parku iz 1836. godine, a radio je i na mnogim boljim ku-ćama u Zemunu i po Sremu. Bio je to graditelj čije čiste klasicističke linije odaju majstora koji je pratio ondašnje savremene tokove evropske arhitekture. Među graditeljima iz druge polovine XIX veka na prvom je mestu Jozef Marks. On izrađuje planove i 1871. gradi sefardsku Sinagogu (porušena u ratu), vodi gradnju Hariševe kapele 1875. i pravi planove za čitav niz kuća u Zemunu. Prema fotografijama srušene Sinagoge vidi se da je tražio uzore u poznatijim građevinama (Hanzenova bečka Sinagoga) i da je bio u toku savremenih istorizirajućih stilova.

Njega je nasledio njegov sin Jozef Marks, ali njihovi radovi do danas nisu izdvojeni.

Pred kraj XIX veka i na početku XX veka najplodniji zemunski graditelj je Franja Jenč (Zemun, 1867—1967), koji je za svog dugog, stogodišnjeg života izgradio veliki broj kuća u Zemunu, kako po sopstvenim planovima tako i po planovima nekih arhitekata sa strane, u svojstvu građevinskog preduzimača.

Između mnogih ističu se njegove zgrade Magdalene Osvald iz 1904, Ka-tarine Marković iz 1907. u Glavnoj ulici, Kuća Jovanovića u Gospodskoj, danas Lenjinovoj ulici, i svakako jedna od najznačajnijih — Kuća porodice Jenč u Svetosavskoj ulici iz 1895. godine. Od javnih građevina gradio je zgrade Pošte, Devojačke osnovne škole, Električne centrale, Srpski dom i druge. Na prelomu stoleća uz Jenča deluju građevinari Franjo Katinčić, Josip Kraus i Josip Cimerman, a njihovi su radovi tada najreprezentativnije građanske kuće: zgrada trgovca Muhara (u Glavnoj ulici), Štrajherova kuća (u Zmaj Jovinoj ulici) i zgrade Krausa, Goldštajna i Stojakovića (na Avijatičarskom trgu). Zemunski arhitekta Kosta Atanacković Stanišić načinio je 1909. godine planove za veoma značajan objekat Srpskog doma. NJegova je i kuća Gliše Petrovića u Dubrovačkoj ulici iz 1908. godine.

Obe zgrade pokazuju da je bio veoma talentovan arhitekta, a Srpski dom iskazuje i neosporne tendencije ka autorskim oblikovanim pretenzijama. U Zemunu su ostavili radove trajnih vrednosti i značajni srpski i hrvatski arhitekti. Svetozar Ivačković, jedan od najznačajnijih srpskih arhitekata XIX veka, projektovao je Hariševu kapelu na groblju 1874. godine.

Arhitekt Jovan Ilkić, rođeni Zemunac, projektovao je Hotel Grand 1891. godine. Zagrebački arhitekt Nikola Kolar izradio je planove za Veliku realku podignutu 1879. godine, a Janko Holjac — planove za Devojačku školu u Gradskom parku 1899. godine. Mladi i talentovani beogradski arhitekt Stojan Titelbah izradio je planove za kuću Bertolda Goldštajna (Trg JNA) 1911. godine. Jedan od najpoznatijih naših modernih arhitekata Viktor Kovačić je zajedno s arhitektom Hugom Erlihom projektovao zgradu osnovne škole u Nemanjinoj ulici 1912. godine. Zagrebački arhitekt i profesor univerziteta Martin Pilar projektovao je kuću advokata A. Badaja u Ulici P. Zrinskog 1892. godine. Neki objekti su i u ovom periodu podignuti prema planovima stranih arhitekata: zgrada nekadašnje Železničke škole, na uglu ulica Glavna i Dr Petra Markovića, ili zgrada Železničke stanice. Ne mali doprinos izgledu Zemuna, osim spomenutih graditelja, dali su u ovom periodu i gradski građevinski inženjeri koji nisu samo vodili, usmeravali i odobravali građevine, već su i sami projektovali.

Na početku veka „baur-direktor“ je bio major Mihailović, a sredinom veka šef Komunitetskog građevinskog ureda bio je Eduard Štajner, od koga nam je ostao plan stare magistratske zgrade iz 1775., izgorele 1867. godine. Njega je nasledio gradski inženjer Dragutin Kapus, prema čijim planovima su podignute zgrade Gradskog poglavarstva 1886. godine i Pošte 1896. Kapusa je nasledio inž. Pavle Horvat, koji je radio regulacioni plan proširenog gradskog areala 1911. godine. Na njegovo mesto došao je inž. Hajnrih Celer, koji je ostao u službi Gradskog poglavarstva i posle prvog svetskog rata. Posle prvog svetskog rata Zemun prestaje da bude granično mesto, što će bitno uticati na njegov dalji razvoj u periodu između dva rata.

Nov položaj grada uslovio je sve tešnje povezivanje s Beogradom, pa je ukidanjem Gradskog poglavarstva 1934. godine Zemun i formalno priključen Beogradu. Zemun se i dalje izgrađivao prema planovima inž. P. Horvata, ali je već 1928. godine raspisan konkurs za generalni regulacioni plan. Usvojen je plan arh. Mihaila Radovanovića, koji je posle dve godine razradio arh. Đorđe Šujica. Ovi planovi odredili su osnovne poteze daljeg širenja grada, ali nisu bitno menjali nasleđenu strukturu i obim grada. Izgradnju Zemuna između dva svetska rata karakteriše podizanje malog broja novih objekata i nadziđivanje spratova.

U tom periodu definitivno je oformljen Jugoslovenski trg (danas Avijatičarski trg) i prostor između Gradskog parka i Kosovčeve ulice, dovršeni su blokovi do Ulice Đure Đakovića i izgrađena je u celini Ulica Nikolaja Ostrovskog. Ni u Gornjem gradu, koji se proširio na zapad do Železničke pruge, nije bilo bitnih izmena. Industrijska gradnja uz železiičku prugu na periferiji varoši jedna je od novih pojava. Novoizgrađeni blokovi i objekti ne ističu se ni posebnim odlikama, ni stilskim vrednostima, iako su se uklopili volumenski, elevacijski i stilski u nasleđene vrednosti. Između svih novopodignutih objekata ističu se zgrada.Poljoprivredno-šumarskog fakulteta arh.

Gojka Tadića iz 1932. godine i naročito palata Komande vazduhoplovstva arh. Dragiše Brašovana iz 1935. godine. Ova palata predstavlja jedno od antologijskih dela moderne bezornamentalne jugoslovenske arhitekture. Osim još nekih zgrada iz ovog perioda, zanimljiva je i Evangelička crkva kružnog oblika na raskrsnici ulica J. Kuburovića i Tošinog bunara iz 1930. godine. Potpuni preobražaj Zemun je doživeo posle drugog svetskog rata. Od 1944. do 1960. godine izgradnja je usporena, i više okrenuta ka ispu-njavanju unutrašnjih prostora, dok je posle 1960. godine sve više usmerena na potpuno menjanje nasleđene strukture u Gornjem gradu i na zapadnim i južnim delovima koji Zemun sjedinjuje sa Novim Beogradom. Izgradnja se u ovom periodu obavlja na osnovu Generalnog urbanističkog plana i detaljnih urbanističkih planova koji se izrađuju u Urbanističkom zavodu Beograda, pod rukovodstvom zemunskog arhitekta Josipa Svobode. Šezdesete godine značile su prekretnicu u daljem razvoju i rastu Zemuna. Uporedo s ekonomskim rastom i porastom broja stanovnika rasle su i potrebe za dinamičnom izgradnjom.

I dok se, s jedne strane, nastoji da se zaštiti arhitektonsko-urbanističko nasleđe i donesu rešenja o zaštiti spomenika kulture (upisom Starog jezgra Zemuna kao kulturno-istorijske celine u Registar snomenika kulture 1965. godine), dotle se u novim urbanističkim planovima projektuju velike rekonstrukcije i izgradnja čitavih novih naselja. Izgradnja u ovom periodu prevazilazi po obimu, kvantitetu i savremenoj arhitektonskoj orijentaciji sve ranije faze razvoja grada. Nastaju i arhitektonska dela koja se posebno ističu; zgrada Pozorišta arh. Bogdana Ćosića iz 1969. godine i Palata sportova „Pinki“ arh. Jovana Antića iz 1974. godine. Kulturni i umetnički život izmeću dva rata ima iste karakteristike kao i opšti razvoj grada, to jest ne pokazuje osobenosti kakvih je bilo u prethodnom razdoblju ili kakve će na-stupiti posle drugog svetskog rata.

Od kraja XIX veka kao slikar koji dokumentarno beleži izglede celina i detalja Zemuna, koji se postepeno transformiše, i u kome nastaju svedočanstva prošlosti, ističe se Petar Marković (Zemun, 1869—1952). I sestra Petra Markovića Jovanka Strajnić (1883—1970) slika u isto vreme pod uticajem svoga brata i Uroša Predića. Ona je učila kod Kirila Kutlika i Bete Vukanović u Beogradu, a zatim kod Bele Čikoš Sesije i Menci Klement Crnčića u Zagrebu da bi studije nastavila u Beču i Minhenu 1910. godine. Slikala je kao i Petar u plenerističkom maniru. Jedno vreme posle prvog svetskog rata delovala je u Zemunu, a onda je s Kostom Strajnićem u Dubrovniku osnovala privatnu slikarsku školu.

U ustom periodu deluje i slikar i grafičar Đorće Čutuković (Zemun, 1888 — Beograd, 1976.), profesor Zemunske gimnazije, koji je takoće slikarstvo učio u Zagrebu.

Za sobom je ostavio stotinak slika i nekoliko stotina crteža, sepija i akvarela, koji su mu obezbedili mesto u istoriji srpskog slikarstva XX veka. Međutim, najznačajniji zemunski umetnik između dva rata, kao i posle oslobođenja je Đurđe Teodorović (1907— 1986).

Teodorović je slikarstvo studirao na Umetničkoj školi u Beogradu. Od 1934. pripadao je naprednoj umetničkoj grupi „Život“ sa Đ. Andrejevićem Kunom, R. Živanović Noem, M. Kujačićem i dr. u koju su 1938. ušli M. Pijade i B. Baruh. Grupa se zalagala za angažovanu socijalnu umetnost. Bavio se scenografijom, ilustrovanjem knjiga i plakatima. Posle osloboćenja slikao je kompozicije iz narodno-oslobodilačkog rata, ali i druge kompozicije. Od 1947. do 1971. godine bio je profesor na Akademiji likovnih umetnosti u Beogradu.

Pravi razmah umetničke aktivnosti Zemun je doživeo tek posle oslobođenja, i to od šeste decenije, tako da je krajem 1977. godine osnovano i Društvo likovnih i primenjenih umetnika Zemuna, koje danas ima 92 člana, i to: 6 vajara, 70 slikara, 2 keramičara, 3 umetnička fotografa, 3 karikaturista i 8 istoričara umetnosti i likovnih pedagoga — od kojih su mnogi poznati i van naše zemlje.

Ostavite komentar

Ostavite prvi komentar!

avatar
wpDiscuz