Kelti u istočnom sremu

0
255
kelti u sremu

U razdoblju u kojem su se na jugu Balkanskog poluostrva, usled naglog narastanja moći makedonske države, odigravale korenite društveno-političke promene, na istorijsku pozornicu jugozapadne i srednje Evrope, uključujući tu i severni deo Apeninskog poluostrva, stupa jedna nova etnička grupacija, koju su stari grčki pisci nazivali: Kelti ili Gali.

Oni nisu bili jedinstven narod, niti su imali zajedničku državu, nego su predstavljali skup plemena, koja su, već prema datoj situaciji, povremeno stupala u veće saveze, da bi se, već u sledećem trenutku, raspadali ponovo na manje grupe ili plemena. U vreme seoba svako od njih imalo je svog starešinu, kojega antički pisci (Tit Livije, Apijan) nazivaju regulus, odnosno basileus, a prilikom pokretanja većih ishoda, kad bi se plemena sjedinjavala, birali su između sebe vođu, koji je nosio titulu dux. U njihovoj staroj domovini Galiji, a verovatno i u novoosvojenim zemljama, značajnu ulogu je igralo i sveštenstvo, duhovno vođstvo naroda, čvrsto organizovano u kastu druida.

Kelti su bili nosioci kulture mlađeg gvozdenor doba ili latena (La Tene), koja je u poređenju sa prethodnom, halštatskom, bila znatno naprednija. Oni su tu kulturu preneli u sve zemlje koje su bile zahvaćene njihovom ekspanzijom — od Britanskih ostrva na severu, pa preko Galije, Španije, severne Italije, Panonije, Ilirika i Makedonije, do Male Azije (Galatije), na istoku. Tako, prvi put u kulturnoj istoriji Evrope, dolazi do unifikacije materijalne kulture na tome ogromnom prostoru.

U istorijskoj nauci dugo se raspravljalo o uzrocima keltskih seoba i tačnoj hronologiji pojedinih etapa njihovih pokreta u pravcu juga i jugoistoka Evrope. Kod antičkog pisca Pompeja Troga (HHIV, 4, 1) zabeležen je podatak da je grupa od 300.000 Kelta (Gala) napustila svoju staru postojbinu Galiju zbor prenaseljenosti i pošla da traži nove životne prostore. Ovo mišljenje preovladalo je u savremenoj istoriografiji, mada se ne može isključiti nijedno drugo: da su se Kelti pokrenuli privučeni kulturom i bogatstvima grčkih gradova, koje su želeli da osvoje i opljačkaju. Sudeći po njihovom ponašanju u narednom periodu, najverovatnije je da se skoro u podjednakoj meri mogu uzeti u obzir oba navedena povoda.

ISTORIJA KELTA NA NAŠEM TLU

Kelti su početkom IV veka pre n.e. preplavili severnu Italiju, tu se učvrstili, a zatim se zaletali i dalje ka jugu, ugrozivši 387. godine i sam Rim. Pošto su prešli Alpe, oni su već oko 350. rodine zahvatili severozapadne delove bivše Jugoslavije, a neke njihove grupacije su — kako navodi Justin (XXIV, 4, 5,) ,,… prošavši kroz Iliriju i varvarske zemlje prodrle u Panoniju, te pošto su tu pokorili Panonce, vodili tokom mnogih godina razne ratove sa susedima”. Potrebno je napomenuti da antički pisci pod pojmom Panonija nikada nisu podrazumevali veliku ravnicu između Dunava i Tise, tako da je potpuno jasno da se ovde radi o onim Keltima koji su, dolazeći sa zapada a neke grupe možda i iz predela severno od Dunava, zauzeli međurečje Dunav—Sava, odnosno Slavoniju i Srem. Iz te oblasti oni su vodili ratove sa svoj im susedima o kojima govori Justin.

Daljoj ekspanziji Kelta ka jugu stajala je na putu moćna Makedonska država Aleksandra Velikog. O njegovoj vojnoj snazi Kelti su bili dobro obavešteni, jer su 335. godine, upravo u trenutku kada se on spremao da zarati protiv tračkog plemena Tribala na donjem Dunavu, uputili jedno poslanstvo u njegov tabor. Iznenadna smrt Aleksandrova (323) i proces dezintegracije koji se tokom narednih decenija odvijao u Makedonskoj državi bili su Keltima podstrek da krenu na nove pljačkaške i osvajačke pohode.

Do prvih keltskih upada na Balkan dolazi već tokom prvih decenij a posle Aleksandrove smrti, ali velika dobro pripremljena invazija na Grčku, koja je imala sve karakteristike jedne seobe, usledila je tek 280/279. godine. Keltski vođa Bren raspolagao je, navodno, sa 50 ili 100 hiljada boraca-pešaka, 10 ili 15 hiljada konjanika i 2.000 borbenih kola. Sa borcima su se kretale i njihove porodiie — žene, deca i starci. Tada ipak nisu svi Kelti napustili Panoniju, deo njih ostao je u međurečju Dunav—Sava da bi štitili ove tek nedavno zauzete oblasti i da bi držali pod kontrolom starosedelačko stanovništvo, koje ih je brojčano nadmašivalo (Iustin. XXV 1, 2).

Sudeći po arheološkoj situaciji prethodnog perioda, to starosedelačko stanovništvo Podunavlja bilo je etnički prilіlčno heterogeno.

U zapadnom delu te oblasti preovlađivala je etnička grupa bliska Ilirima, koju antički izvori nazivaju Panoni, dok se u istocnom delu može računati sa ilirsko-tračkim, dakogetskim, a možda i ekitskim elementima. Novopridošli Kelti, mada malobrojni, uticali su na brži razvoj materijalne kulture starosedelaca, ali oni su i sami primali neke autohtone elemente, i stoga se, kako ćemo kasnije videti, latenska kultura našeg međurečj a u nekim detaljima razlikuje od susednih keltskih oblasti. Interesantno je da su keltski arheološki nalazi iz perioda do 60-tih godina III veka u Sremu izrazito malobrojni, mada se tu radi o više decenija njihovog prisustva. Uz nužnu rezervu, tome horizontu bi se mogli pripisati samo najstariji grobovi velike, na žalost, uništene nekropole u KUPINOVU na Savi, ali oni bi mogli pripadati i drugoj polovini III veka.

Brenovi Kelti su prošli preko teritorije današnje Srbije i Makedonije i prodrli u Grčku, ali su, posle prvih uspeha, 279. godine kod Delfa pretrpeli katastrofalan poraz . Desetkovani i demoralisani, cepaju se u tri osnovne grupacije i razilaze na razne strane. Hajbpojnija grupa, koju je predvodio neki Batanat, vraća se istim putem u Podunavlje i tu se konačno naseljava na prostoru između Save, Dunava i Velike Morave, sa najvećom koncentracijom u Sremu i istočnoj Slavoniji. Ovi „ostaci Brenove vojske”, koji su predstavljali preživele grupe raznih rodova, a ne jedinstveno pleme, zatekli su u Podunavlju one svoje sunarodnjake koje je Bren bio ostavio da čuvaju zemlju. Sjedinjavanjem svih tih grupa nastala je jedna nova zajednica, koja je tu dobila ili sama uzela zajedničko ime VELIKI SKORDISCI.

Skordisci nisu istrebili starosedeoce, oni su živeli uz njih ili pomešani s njima, mada su, svakako, predstavljali vladajući sloj . O tome nalazimo nedvosmislena svedočanstva kod znamenitog grčkog geografa Strabona, koji je živeo na prelazu iz stare u novu eru (VII, 3, 11; VII, 5, 2). Istočno od Velike Morave, u susedstvu Tračana, formirala se na sličan način zajednica Malih Skordiska.

Kraj III i poč. II veka pre n.e. predstavljaju period stabilizacije Skordiska u Podunavlju. Njihovi ratnicki potencijali se obnavljaju, ekspanzivna moć raste, a materijalna kultura doživljava sve veći procvat. Beć u prvoj pol. II veka oni dominiraju na istorijskoj pozornici Balkana i jedini su narod u Podunavlju koje ga antički izvori u to vreme poznaju.

Ratni pohodi Skordiska ka jugu pominju se kod mnogih antičkih pisaca, tokom druge pol. II veka oni često napadaju Makedoniju, koja je od 148. godine postala rimska provincija, a sukobljavaju se s Rimljanima i u Trakiji. Mada osim pobeda Skordisci beleže i poraze, oni sve do 84. godine predstavljaju za rimsku vojsku na Balkanu ozbiljnog protivnika.

U Podunavlju Skordisci su najgušće naselili okolinu Beograda (ant. Srngidunum) i međurečje Dunav—Sava, na severozapadu do ušća Drave u Dunav, a odatle ka jugu približno do linije koja od Osijeka ide na Savu, jer zapadnije, na području Slavonskog Broda, keltski nalazi nisu registrovani. Unutar ove teritorije zapažaju se dve regije sa izrazitom koncentracijom keltskih nalazišta: jedna je istočni Srem, odnosno oblast kojom se ovde bavimo, a druga predeo kroz koji protice reka Bosut. Arheološka slika teritorije Skordiska nije u kontradikciji s podatkom rimskog pisca Plinija Starijeg ,,… (da su) ispred Klaudijeve planine Skordisci, a iza nje Taurisci`.` (Nathist. III, 148), mada se ovaj podatak odnosi na nešto kasnije vreme. Klaudijeva planina (mons Claudius) ranije je poistovećivana s Fruškom Gorom, ali na osnovu analize pisanih izvora i novijih arheoloških istraživanja danas je prihvaćeno da je u pitanju jedna od slavonskih planina. Polazeći, naime, u nabrajanju plemena od istoka ka zapadu Plinije pravilno smešta Skordiske ispred Klaudijeve planine.

Arheološke tragove keltskog prisustva u istočnom Sremu možemo pratiti od prvih godina posle poraza kod Delfa i formiranja zajednice Skordiska. Najstarije nalazište je već ranije pomenuta nekropola kod stare ciglane u KUPINOVU na Savi; na njoj se sahranjivalo veoma dugo, od početka ili sredine III do I veka pre n.e. Od značaja je da su tu zastupljena dva pogrebna obreda: inhumacija, što je izvorno keltski običaj, i ritual spaljivanja pokojnika preuzet od autohtonog stanovništva, koji je kod Skordiska tokom vremena potpuno preovladao. Nekropola se ističe brojnim nalazima oružja (oko 25 mačeva, brojna koplja, bojni noževi, 14 umba sa štita i sl.) i lepim primercima ukrasnih predmeta (fibule, narukvice, metalni pojasevi i dr.) iz ženskih grobova.

U drugoj pol. II veka formiraju se nekropole spaljenih pokojnika u NOVIM BANOVCIMA, BOLJEVCIMA i PROGARU, koje traju do sredine ili druge pol. I veka pre n.e., ali one, na žalost, nisu sistematski istražene. Karakteristično je da se i one odlikuju brojnim nalazima kvalitetnog oružja, što govori o znatnom ratničkom potencijalu Skordiska u to doba. Ratnički grob iz ŠIMANOVACA, uništeni grobovi iz okoline INĐIJE, iz SURDUKA i BEŽANIJE, mogu se na osnovu karakterističnih mačeva i drugih grobnih priloga datovati u kraj II ili početak I veka. Prelazu iz II u I vek pripadaju i tragovi Skordiska na području naselja koje antički izvori pominju pod imenom TAURUNUM (Zemun). Prilikom kopanja temelja za jednu vilu na Kalvariji (1905) uništena su najmanje dva ratnička groba (sačuvana su 2 mača i 2 koplja, danas u Gradskom muzeju u Vinkovcima). Tu se, dakle, nalazio najstariji deo keltske nekropole, koja se kasnije proširila i na plato Gardoša.

Nekropole, a narocito one sa većim brojem grobova, po pravilu se formiraju uz stalna naselja. Međutim, ne samo na našoj teritoriji nego i na širem području Skordiska, naselja starija od početka I veka pre n.e. nisu otkrivena. Postavlja se pitanje kako to objasniti? Da li je to posledica slabe istraženosti terena, ili su Skordisci u tome periodu još uvek na stupnju primitivne zemljoradnje i polunomadskog stočarstva, a takve društvene zajednice nemaju stalna naselja. Samo groblja kao kultna mesta su stalna, a ona su se mogla formirati i pored sasvim privremenih naselja, koja nisu ostavila vidnijeg traga na terenu. Slične podatke pruža nam Apijan za Panonce i Tacit za Germane.

Sa I vekom pre n.e. arheološka slika naše oblasti naglo se menja. Očigledno pod uticajem plodne Panonske zemlje Skordisci prelaze na gotovo sedelački način života; sve više se bave zemljoradnjom, uz upotrebu gvozdenog pluga, a uporedo s njom razvijaju i razne zanate. Ono što važi za sva keltska plemena, može se reći i za njih: koristeći isključivo gvožđe za izradu oružja i oruđa, oni su postali vrsni kovači. U Podunavlju su prvi narod koji se u grnčarskoj proizvodnji služio vitlom i, mada njihovi zlatari uglavnom obrađuju bronzu a ne zlato, kreiraju veoma dopadljiv nakit i ukrasne predmete. Da bi mogli da razvijaju zanate i proizvode robu za tržište, a ne samo za jedno selo ili jedan rod, bilo im je potrebno da osnuju stalna naselja. Takva naselja se javljaju početkom I veka, a za njih se biraju pogodni, lako branljivi položaji na visokim lesnim terasama duž Dunava, Save i Bosuta. Zbog veće bezbednosti oko tih naselja se podižu fortifikacioni uređaji u vidu prstenastih rovova i zemljanih nasipa, sa ili bez drvenih palisada, a kod najznačajnijih postoje i bedemi građeni od kamena u tehnici suhozida . Takva utvrđena naselja, koja su imala funkciju privrednog centra, a verovatno i sedišta rodovskih prvaka, mogu se već smatrati začetkom grada — poleis, kako ih naziva Strabon — dok su ih sami Kelti nazivali oppidum ili dunum.

U istočnom Sremu postojao je veći broj keltskih utvrđenja, uglavnom duž Dunava, i to na onim mestima gde se u rimsko doba j avljaj u naselja i kasteli koji se direktno nadovezuju na latenski horizont stanovanja. Za Nove Banovce, čije nam keltsko ime nije poznato, i Stari Slankamen (Acumincum) to su potvrdila arheološka iskopavanja; za Zemun i Surduk, koji nisu arheološki istraženi, to se može pretpostaviti na osnovu konfiguracije terena i slučajnih arheoloških nalaza keltske kulture. Da je prostor na kome se ova utvrđenja javljaju smatran zemljom Skordiska pokazuie i podatak kod Strabona (VII, 260, 27) koji, govoreći o borbama Dačana protiv keltskih plemena Boja i Tauriska severno od Dunava kaže, da se ,,… reka Pathisos (Tisa) koja teče s planina (uliva) u Istros (Dunav), nasuprot Kelta koji se zovu Skordisci…” Kako se Tisa uliva u Dunav preko puta Slankamena, nema sumnje da je duž desne obale Dunava u I veku pre n.e. postojala jaka koncentracija keltskog življa.

Najbolje je istraženo utvrđeno naselje Skordiska u STAROM SLANKAMENU, koje se moćnim fortifikacionim uređajima (tri prstenasta rova, zemljani nasipi I bedem izgrađen u tehnici suhozida) s pravom može svrstati među opida.

Ono se nalazilo na lokaciji “Gradina”, na najvišem platou lesne obale koja na tom mestu strmo pada ka Dunavu, pa je naselje s te strane bilo gotovo nepristupačno. Unutar bedema otkriven je deo gusto naseljene stambene aglomeracije, s kolibama kružne ili ovalne osnove, koje su imale jednu ili više odaja. Ovi objekti su do određene visine bili ukopani u čist les, nadzemni bočni zidovi su bili od pletera i pečenog lepa, ojačani direcima na koje se oslanjala krovna konstrukcija od pruća ili slame, šatorastog ili kupastog oblika. Podovi su bili od naboja, a u nekim prostorijama su se duž zidova nalazili lučni banci od zemlje. U jednoj većoj prostoriji zidovi su bili ukrašeni pečenim lepom sa ornamentom spirale, koja je kod Kelta bila simbol sunca ili vatre. Oko ovih nastambi otkriveni su pomoćni objekti na otvorenom prostoru: jame—silosi za čuvanje zrnaste hrane, jame za otpatke, peći i ognjišta.

U kulturnom sloju i svim stambenim objektima nađen je pokretni arheološki materijal: raznovrsne cele i fragmentovane keramičke posude, pršljenci sa vretena, ognjišne preklade, utege sa razboja, predmeti od gvožđa (noževi, udice, habrpuni, dleta i šila, mamuze, delovi konjskih žvala i sl.), a takođe i manji broj ukrasnih predmeta od bronze i staklene paste (fibule, narukvice, perle), srebrni novac Apolonije i Dirahiona i jedna mala keltska moneta, tzv. minim, vrsta novca koji je kovan od Skordiska upravo u našim krajevima. Ovi nalazi mogu se datovati u I vek pre n. e. , ali s obzirom da materialna kultura Skordiska nije ni tokom prvih decenija posle rimske okupacije pretrpela neke bitne promene, deo materijala je mogao nastati i u prvoj pol. I veka n.e.

Veoma dobro je istraženo i utvrđeno naselje Skordiska LOK. „GOMOLAVA” na Savi kod HRTKOVACA, koje je nastalo približno u isto vreme kada u oppidum u Starom Slankamenu (prelaz iz II u I vek pre n.e.). osim starijeg stambenog horizonta sa poluzemunicama, konstatovan je i mlađi, sa nadzemnim, mada veoma primitivnim kućama. Veliki broj lončarskih peći i jama sa odbačenim i nedovršenim posudama govori u prilog da je ovo naselje prvenstveno imalo funkciju grnčarskog proizvodnog centra. Međutim, naselje na „Gomolavi” pružilo je i niz podataka o stepenu razvoja zemljoradnje kod Skordiska, j er su iskopavanja pokazala da su u tome periodu gajene uglavnom sve vrste žitarica (pšenica, proso, ječam, ovas, raž), a uz to i mahunaste biljke (sočivo, grašak, grahorica i neke vrste boba).

Uporedo sa utvrđenjima razvijaju se i naselja tzv. otvorenog tipa, odnosno sela i zaseoci (vicus, pagus), na čitavoj teritorij i nastanjenoj Skordiscima. U našoj oblasti ona se gru pišu oko utvrđenih centara, npr. oko opiduma u Slankamenu (biv. salaš Fiala u Novom Slankamenu, lok. Janda i Krčedin), ili se nižu duž lesnog platoa između dva utvrđenja, kao što je to slučaj između Zemuna i Novih Banovaca (npr. tragovi naselja i grobovi na položaju: radio stanica Tanjuga — Ekonomija „13. Maj” — Beljarica — naselje „Galenika” — Zemun Polje), pa zatim, uzvodno, kod Belegiša i Starih Banovaca, mada bi ova dva poslednja mogla pripadati i tipu utvrđenih naselja. Brojna otvorena naselja prate i tok reke Save. U BEŽANIJI (biv. imanje Grčkog) otkriveni su još 1902. godine tragovi kasnolatenskog naselja i grobovi; u OBREŽU su 1959. Godine konstatovani tragovi kasnolatenskih naselja na dva mesta — na lok. Bene Veređe, gde je otkriven i jedan ratnički grob s mačem, i na lok. Beletinci. Iskopavanja su vršena na lok. „Ekonomija Sava”, kod JAKOVA, 1959. rodine.

Pored naselja iz praistorijskog perioda, istražen je i deo kasnolatenskog naselja iz druge pol. I veka pre n.e., koje je ležalo bliže starom koritu Save, iznad jugozapadne padine lesnog platoa. Otkriveni su stambeni objekti dva tipa: poluzemunice, slične onima u Starom Slankamenu, i veoma trošni ostaci nazemnih kuća, sa podovima od naboja i očuvanim rupama od kočeva, koji su nosili krovnu konstrukciju. Pored njih se nalazila lončarska peć, ognjišta i jame za otpatke. Pokretni arheološki materijal sastojao se uglavnom od fragmentovanih keramičkih posuda poznatih oblika i fakture, a među njima se ističe ogroman pitos za čuvanje žitarica, koji je donjim delom bio ukopan u pod jedne kuće. Jedno kasnolatensko naselje otkriveno je u ataru PROGARA, na lok. „Baštine”, između šume Bojčin i starog rimskog kanala „Jarčina”, koji se kod Progara uliva u Savu. Tokom sistematskih istraživanja jedne kasnoantičke vile na tom položaju (1971) konstatovano je da su njeni temelji bili ukopani u horizont keltskog naselja, usled čega je ono većim delom uništeno. Srećom, jedan interesantan stambeni objekat mogao je ipak biti ispitan.

To je kuća na dva nivoa, sa dve veće prostorije spojene stepenikom usecenim u žutu lesnu zdravicu. Gornja prostorija, oštećena prilikom izgradnje vile, imala je nepravilno pravouglu osnovu sa zaobljenim uglovima. Donja, s elipsoidnom osnovom, bila je do dubine od 3 m. ukopana u lesnu zdravicu, a duž južnog zida pružao se banak od nabijene zemlje. Oko ovih prostorija mestimično su bili očuvani ostaci bočnih zidova, na koje se opirala krovna konstrukcija od pletera ili pruća. U kući i oko nje nađen je velki broj celih i obilje fragmentovanih keramičkih posuda, rađenih na vitlu i ručnim modelovanjem, dve bronzane fibule, pršljenci sa vretena, kovani gvozdeni klinovi, amorfno grumenje bakarne i gvozdene slitine, a od životinjskih ostataka kosti i rogovi Sovida i ljušture rečnih školjki. Ovo naselje se može datovati u I vek pre n. e. i tokom prvih decenij a I veka n.e.

Do danas nisu otkrivena naselja kojima bi pripadala groblja u Kupinovu, Boljevcima i Surčinu, mada se može pretpostaviti da su ona postojana, ako ne ranije, onda bar u I veku pre n.e. SURČINSKA NEKROPOLA nije sistematski istražena, ali terenski saradnici Arheološkog muzeja u Zagrebu tokom vremena sakupili su veoma bogatu kolekcij u nalaza iz toga sela, na osnovu kojih se ona može datovati u vreme od druge polovine I veka pre n.e. do prvih decenija rimskog carskog doba. Među najmlađe grobove spadaju oni sa urnama u obliku zdele s poklopcem, što nije keltski običaj, već predstavlja preuzimanje kultnih tradicija lokalne autohtone sredine. Takvi grobovi otkriveni su i na LOK. KRATKOTALASNA RADIO STANICA KOD ZEMUNA, koji takođe pripadaju I veku n.e. Na Surčinskoj nekropoli uočavaju se i drugi uticaji autohtone sredine — keramika, iako rađena u dobroj keltsko- -latenskoj grnčarskoj tehnici pokazuje neke specifične oblike, koji ukazuju na kasnohalštatsku tračku ili tračko-skitsku tradiciju.

Ona se u Karpatskoj kotlini održala veoma dugo i tu je moglo doći do preplitanja uticaja između keltsko-latenske i skitsko-tračke kulture.

Materijalna kultura Skordiska je prilično dobro proučena. Ona je i u ranijem periodu (kraj III u II vek pre n.e.) u odnosu na srednjoevropska keltska plemena pokazivala neke lokalne specifičnosti, koje se mogu objasniti činjenicom da su u genezi Skordiska učestvovale grupe raznih keltskih plemena, a u većoj meri i autohtono stanovništvo, koje je živelo pomešano s njima. U I veku taj lokalni kolorit još više se očituje, naročito u grnčarskoj proizvodnji u koj oj se javljaj u novi keramički tipovi, na primer: kantaros s visokim drškama, visoke jajolike urne, posude slikane belom boj om na oker-crvenoj osnovi, ukrašavanje kurvolinearnim ornamentima u tehnici glačanja, zdele sa S-profilacijom, situlasti grubo rađeni lonci s primesama grafita i češljastom ornamentikom, mali pehari s jednom drškom i sl. Za Skordiske je karakteristična i upotreba velikih bojnih noževa, dugo zadržavanje mode nošenja ilirskog astragaloidnog pojasa i nekih specifičnih tipova fibula. U tom poznom horizontu ponekad se u ratničkim grobovima nalaze ze i Konjanički rekviziti (mamuze i žvale, a unajbogatijim i posude od metala, bronze ili bakra — koje su uglavnom ipomrt iz Italije, preko trgovačkog puta Akvileja—Emona—Siscija Savom do njenog ušća u Dunav.

Sliku razvijene ekonomike i materijalne kul ture Skordiska dopunjuje i činjenica da Su oni već rano koristili kovani novac, a to zahteva i određeni nivo političke organizacije. U prvo vreme po dolasku u Podunavlje i na Balkan oni su se služili originalnim srebrnim novcem makedonskih vladara Filipa II, Aleksandra Velikog і njerovih naslednika, ali i sredine II veka pre n. e. i sami su počeli da ga kuju, i to imitacije makedonskog novca u srebru ( tzv. Sremski tip i tip Krčedin). Sremski tip novca zastupljen je na prostorur od Osijeka i Vinkovca do ušća Save. Najveće nalazište keltskih imitacija makedonskog novca u našoj oblasti je lok. Več u KRČEDINU, gde je 1960. nađena velika ostava sa preko 880 komada srebrnog novca. Pojedini primerci tipa Krčedin nalaženi su u okolini Zemuna, u Novim Banovcima, Surduku, Slankamenu i na „Gomolavi” kod Hrtkovaca. Sa opadanjem borbene moći Skordiska posle 84. godine prelazi se na kovanje bronzanog novca, ali to je sada novac lokalnog obeležja i mnogo slabijeg kvaliteta, s potpuno varvarizovanim likovnim predstavama. Najmlađi tip novca, koji se javlja u drugoj pol. I veka, su sasvim male monete — minimi — tipološki heteroteni i različite težine. Njihov opticaj sveden je, sudeći po dosadašnjim nalazima, isključivo na istočni Srem, s najvećom koncentracijom duž obale Dunava od Zemuna do Slankamena. U isto vreme kolale su na teritoriji Skordiska i srebrne drahme gradova Apolonija i Dirahion, koje su u Podunavlje stizale s istočne obale Jadrana raznim putevima.

Sa prodiranjem Rimljana u gornju Posavinu i padom Segestike (Sisak) u njihove ruke, 35. godine pre n.e., pojavljuju se u našoj oblasti i rimski republikanski denari i njihove lokalne imitacije. Na osnovu iznete arheološke situacij e može se zaključiti da je tokom I veka pre n.e. međurečje Dunav—Sava bilo mnogo intenzivnije naseljeno Skordiscima nego u prethodnom periodu. Mada su na to mogle uticati i prirodne pogodnosti tla, glavni razlog ipak moramo tražiti u političkoj situaciji toga vremena. Skordisci su u II veku pre n.e. moćni i agresivni, oni kontrolišu veoma prostranu teritoriju i stalno se sukobljavaju s rimskom vojskom u dolini Morave i u Makedoniji. Krajem toga veka oni su na svoju stranu privukli i Dačane, narod koji je živeo severno od Dunava na teritoriji današnje Rumunije, i oko 110. godine zajedno s njima ponovo upadaju u Makedoniju, ali tu pretrpe poraz (Frontin. P, 4, 3). Tada dolazi do preokreta u odnosima Rimljana i varvarskih naroda na granici Makedonije — iz defanzive Rimljani prelaze u ofanzivu i teže za osvajanjem novih teritorija na Balkanu. Upad u Grčku i pljačkanje Delfa 84. godine poslednja je veća akcija u kojoj pored nekih drugih balkanskih naroda učestvuju i Skordisci.

Već 84. godine dolazi do rimske odmazde i rimska vojska pod komandom Lucija Kornelija Scipiona Azijagena nanosi Skordiscima katastrofalan poraz. Posle Scipionove pobede rimsko nadiranje ka severu se nastavlja, a time se pojačava njihov pritisak na one Skordiske koji su živeli u Pomoravlju. Bežali pred Rimljanima, povlačili su se prema Dunavu i njegovim ostrvima (Appian, III. 3 i PI. 5), a na osnovu arheoloških podataka se može zaključiti da su tada prešli i na levu obalu reke, naselivši južne delove Banata i Bačke. Podunavlje je od samog početka formiranja zajednice Velikih Skordiska bilo jedna od najsigurnijih njihovih baza, odatle su oni kretali na svoje pohode ka jugu. U toj oblasti oni su se i ranije okupljali posle svakog većeg pohoda, pa je sasvim logično da je do toga moralo doći i u ovoj kriznoj situaciji, ali sada u mnogo većoj meri. Po svemu sudeći, povratnicima su se priključile i neke grupe Skordiska koje su ranije bile nastanjene jugoistočno od ušća Save u Dunav. Imajući u vidu da su ovi došljaci dugo živeli ubliskim kontaktima s trako-skitskim ilirskim, a možda i dako-getskim stanovništvom, moguće je da se upravo njihovom uticaju mogu pripisati neke specifične pojave uočene na nekropoli u Surčinu i na lok. Kratkotalasna radio stanica kod Zemuna, a takođe i u naselju na lok .„Kamendin” u Zemun Polju.

Skordisci su, uskoro, bili izloženi i novim pritiscima, koji su sada dolazili sa severa. Pod vođstvom energičnog i sposobnog kralja Bojrebiste (62/61 — 44. pre n.e.) dako-getska plemena su se ujedinila i stvorila veliku državu, koja je uskoro postala veoma moćna. Bojrebista je želeo da prvo sredi prilike na zapadnoj granici dačke države, koj u su tada ugrožavala keltska plemena Boji i Taurisci. Prešavši s brojnom i dobro organizovanom vojskom Tisu, Bojrebista je zaratio protiv tih plemena i naneo im poraz koji se graničio s uništenjem.

U toj Borbi Skordisci su saveznici Dačana. Desetkovani ostaci Boja i Tauriska proterani su ka Zapadu, a Dacani proširuju svoju vlast nad celim međurečjem između Tise i Dunava, do velike dunavske okuke kod Budimpešte (Strabon, VII, 3, 11). Ali posle ove pobede dolazi do preokreta u odnosima između dojučerašnjih saveznika, jer su se Skordisci našli na putu daljim ekspanzionističkim planovima Bojrebiste, koji su sada bili usmereni ka Trakiji i Pontu. Iz istorijskih izvora ne saznajemo da li je Bojrebista Skordiske potčinio svojoj vlasti mačem ili su se oni dobrovoljno priklonili nadmoćnijoj sili. Kako god bilo, arheološka iskopavanja su pokazala da je novonastala situacija omogućila prodor dačkog etnosa na teritorije dotada naseljene pretežno Skordiscima. Činjenica je da se na nekim nalazištima u Sremu, na pimer u opidum u Starom Slankamenu i na „Gomolavi” kod Hrtkovaca, javlja arheološki materijal sa obeležjima dačke materijalne kulture već u prvoj pol, I veka pre n.e., tj. pre ratova Bojrebiste s Bojima i Tauruscima, što nije dovoljno jasno i traži dalja istraživanja. Međutim, u drugoj pol. I veka na mnogim nalazištima dački materijal je zastupljen skoro u istoj meri kao keltski, tako da možemo govoriti o formiranju keltsko-dačkog naseobinskog horizonta.

Pri tome u tim naseljima nisu zapaženi tragovi uništavanja, koji bi govorili o nasilnom zauzimanju ove teritorije od strane Dačana; stanje u njima pre ukazuje na zajednički život u mirnim uslovima i postepenoj asimilaciji ova dva etnosa. Na to upućuje i činjenica da dacka komponenta ostaje u Sremu prisutna i posle Bojrebistine smrti, kad su se Skordisci, zahvaljujući raspadu njegove velike države, oslobodili dominacije Dačana. Upečatljivu sliku o tim snažnim dačkim uticajima pružaju u našoj oblasti ne samo veći utvrđeni centri Skordiska – “Gomolava” I Stari Slankamen. Uz svu vitalnost, Skordisci su tokom dugogodišnjih ratova s Rumljanima i dačkog pritiska izgubili mnogo od svoje borbene moći. Sve vise stešnjeni i sabijeni na uži prostor srpskor Podunavlja i sremsko-slavonskog međurečja, oni su sabirali snage za poslednji otpor, ali dani njihove slobode bili su odbrojani.

Kad je tokom Oktavijanovog ilirskog rata (35 —-33) osvojena Segestica (Sisak), što je dovelo i do pokoravanja panonskih plemena naseljenih zapadno od Skorduska, Rimljani su počeli da se približavaju njihovoj teritoriji sa zapada, idući dolinom Save. Dalje napredovanje Rimljana bilo je privremeno zaustavljeno usled izbijanja ustanka kod nedavno pokorenih ilirskih plemena (13 —12. godine pre n.e.).

– Danica Dimitrijević –

Ostavite komentar

Ostavite prvi komentar!

avatar
wpDiscuz