Livnica “Pantelić”

0
120
livnica pantelic

Livnica „Pantelić“, jedan od najstarijih objekata tehničkog nasleđa na području grada, nalazi se u okviru najranije urbanizovanog dela srpske prestonice u današnjim okvirima, Ctarog jezgra Zemuna, na uglu Gajeve i Dositejeve ulice.

Njano očuvano jedinstvo prostora, tehnologije i alata kojima su izrađivana zvona i satovi po kojima je postala poznata ne samo u Zemunu i njegovom širem okruženju, već i u granicama tada Austrougarske monarhije, danas predstavlja svedočanstvo razvoja zanatstva Beograda u vremenskom periodu dužem od sto pedeset godina.

Osim vrednosti iskazanih u sadržaju materijalnih ostataka, ova radionica je sve do sredine sedamdesetih godina prošlog veka sačuvala originalne oblike i procese zanatske delatnosti na našim prostorima i bila centar u kojem su se formirale generacije mladih zanatlija. Livnicu je osnovao davne 1854. godine Đorđe Pantelić kao bravarsku radnju za popravku i izradu sitnijih predmeta za domaćinstvo. U prvo vreme bio je to mali „šloseraj“ u trošnoj prizemnoj kući koja se nalazila na mestu današnje Livnice.

livnica
Osnova Livnice po projektu Josifa Marksa iz 1926. godine
Ground-floor plan of the Foundry after the design by Josif Marks of 1926

U ovoj radionici proizvodili su se oni predmeti za čiju je izradu bio dovoljan kovački čekić i nakovanj, pa su se tako u njoj kovale brave i ključevi, gvozdene ograde za balkone, stepeništa i bašte, izrađivali se šporeti, sadžaci i peći, a bila je to i jedina radionica „sve do Novog Sada“ koja je izrađivala i „baždarila“ kantare za merenje. Njan uspon započeo je 1870. godine sa povratkom najstarijeg Đorđevog sina Pavla Pantelića (Zemun, 1858 – Zemun, 1924) iz Beča i uvođenjem tehničkih i zanatskih novina u procese proizvodnje. U to vreme mala radionica prerasla je u tvornicu toranjskih satova za crkve, škole i važnije gradske palate i zvonolivnicu. Neki od toranjskih satova izrađeni su za značajne objekte Beograda i Srbije poput Hariševe kapele na Zemunskom pravoslavnom groblju, Saborne crkve, Vojne bolnice, Narodnog pozorišta, Кrsmanovićeve kuće na Terazijama, Ratničkog doma, Uprave fondova i druge javne objekte.

livnica pantelic
Livnica u vreme najveće proizvodnje
Foundry at the peak of production

Paralelno sa izradom satova, kao sastavni deo njegovog mehanizma, radionica je počela da lije mala zvona za otkucavanje časova. Ubrzo se prešlo i na livenje zvona za škole, sudnice i nadleštva da bi ubrzo počela proizvodnja i velikih crkvenih zvona. Ova dva proizvoda nisu vremenom uslovila samo promenu naziva firme nego su postala osnovna proizvodna delatnost Livnice. S obzirom da je od jedne do druge porudžbine prolazilo dosta vremena, Livnica je morala da ima i dodatni program, pa su tako nastajali specifičan alat i alatne mašine. Ova dopunska delatnost obuhvatila je izuzetno širok asortiman proizvoda od izrade bunarskih pumpi za vodu, znački za pse, tabli sa nazivima ulica, firmi i zanimanja do klupa za crkvene porte. U ovom procesu promena u Livnici je počela i izrada novog savremenog alata po nacrtima Pavla Pantelića. Istovremeno, nekadašnja mala bravarska radionica prerasla je i u zanatski centar za Zemun i okolinu iz kojeg su se prenosile tehničke i tehnološke novine koje su u grad stizale uglavnom iz svih delova srednje Evrope.

Nakon Pavlove smrti 1924. godine, porodičnu tradiciju nastavio je njegov rođak Toma Pantelić (Jagodina, 1896 – Beograd, 1978) koji je, poput svojih prethodnika, stalno unapređivao proces proizvodnje. Toma Pantelić, ne menjajući osnovni karakter postupka livenja i prilagođavajući ga novim zahtevima tržišta, odbacio je sve tehničke postupke koji nisu odgovarali novim materijalima, samim proizvodima i naručiocima. Nove potrebe zahtevale su novi i veći radni prostor pa se iz tih razloga 1926. godine, prema planovima zemunskog graditelja Josifa Marksa, pristupilo preuređenju male i trošne radionice u modernu tvornicu, čiji je prostor odgovarao tehnološkom procesu livenja zvona i izradi toranjskih satova.

livnica pantelic
Projekat Josifa Marksa, fasada, 1926.
Josif Marks, façade design, 1926

Tada je Livnica dobila sadašnji izgled i prostornu organizaciju. Podužnim traktovima postavljenim na regulaciju Gajeve i Dositejeve ulice, Livnica jasno izražava svoj unutrašnji sadržaj i karakteristike zemunskog graditeljstva sa početka prošlog veka. Njan prostor čine kovačnica, bravarska radionica, stara i nova livnica sa livačkim pećima, magacin i kancelarija. Fasade su jednostavne stilske obrade, komponovane u duhu istoricizma sa ritmičnim nizom prozora istaknutim svedenom, geometrijskom dekoracijom prozorskih šembrana i zasečenim uglom naglašenim bogatijom plastikom sa primesama neobaroka. Dvorišne fasade obrađene su skromno bez primene dekorativne plastike. Na krovnim ravnima izdižu se dimnjaci, od kojih onaj koji se koristio u livnici i danas dominira svojom visinom. Arhitektonika ugaonog segmenta objekta, nadvišenog lučnim timpanonom sa satom izrađenim u Livnici iznad koga je godina osnivanja i metalnim zvonom na vencu, prostorno određuje njegov položaj na uglu ulica, dajući mu prepoznatljiv i dominantan izgled u neposrednom okruženju.

Na bočnim atikama nekada se nalazio natpis sa imenom vlasnika ispisan na dva pisma – ćirilici i latinici. Tri generacije majstora-zanatlija vodili su Livnicu, koja je, stalnim unapređivanjem delatnosti i primenom tehnoloških novina, preuzela vodeću ulogu u zanatstvu kao i u sveukupnom privrednom razvoju grada. Svoje proizvode izlagala je na sajmovima i izložbama u Beogradu, Osijeku, Budimpešti, Skoplju, Zagrebu za koje je odlikovana brojnim priznanjima. Među najznačajnijim nagradama jesu velika medalja sa Budimpeštanske izložbe 1896. godine organizovane u čast hiljadugodišnjeg postojanja ugarske krune i Orden Svetog Save V reda kojom je kralj Aleksandar I Кarađorđević odlikovao majstora Tomu Pantelića.

Osim neospornog doprinosa razvoju zanatstva, za Livnicu „Pantelić“ vezani su i drugi istorijski događaji od nesumnjivog značaja za privredni razvoj Zemuna i okoline poput pojave prvog čamca sa parnim motorom na Dunavu, izrada parne lokomobile u samoj radionici, pokušaj postavljanja prvog sata na električni pogon na zgradi Palate „Zora“ u Кnez Mihailovoj ulici, gašenje požara kao i ispumpavanje vode iz zemunske kanalizacije u Dunav sa pumpama sopstvene proizvodnje. Sve do sredine sedamdesetih godina prošlog veka, Livnica je čuvala originalne oblike i procese zanatske delatnosti na našim prostorima. U njenim radionicama ostao je sačuvan prvenstveno alat i to od najstarijeg ručnog za obradu gvožđa do kompleta bravarskog i alata za livenje zvona i izradu toranjskih satova, kao i pomoćnog pribora i mašina. Dokumentacija, koja je nastajala neposredno nakon izvršenih radova na objektima i pratila bogatu delatnost Livnice, kao i mnogobrojni planovi, crteži i skice imaju nesumnjiv značaj za Službu zaštite kulturnog nasleđa.

Livnica Pantelić više od četiri decenije nije u funkciji. Prvi korak na putu obnove ovog spomenika kulture i njegovog uključivanja u život, najpre lokalne zajednice, a potom i šireg gradskog i regionalnog područja, predviđen je Idejnim rešenjem rekonstrukcije i revitalizacije urađenim u Zavodu za zaštitu spomenika kulture grada Beograda iz 2009. godine. Pored neophodne sanacije i restauracije postojećeg objekta i rekonstrukcije porušenog dvorišnog krila nekadašnje nove livnice, definisana je nova funkcionalna shema i sadržaj koji bi trebalo da omogući aktivno i polivalentno korišćenje Livnice Pantelić u oblasti kulture i turizma. Nakon urađenog Idejnog rešenja rekonstrukcije i revitalizacije Livnice Pantelić sa definisanim prostorno-programskim sadržajem Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda i Opština Zemun potpisali su Protokol o saradnji na realizaciji projekta zaštite, uređenja i korišćenja, obavezujući se na zajedničko delovanje sa ciljem da se afirmišu vrednosti kulturnog dobra i nakon sprovedene restauracije i rekonstrukcije spomenik kulture da ga učine dostupnim javnosti.

Protokol predviđa izradu Glavnog projekta rekonstrukcije i adaptacije objekta, čiji će nosilac izrade biti Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda. U toku 2012. godine u okviru programa Ljubljanski proces II – Rehabilitacija našeg zajedničkog nasleđa 2011-2014. godine podržanog od strane Evropske komisije i Saveta Evrope, Livnica Pantelić je kandidovana za listu priroritetnih intervencija.

Predlog je usvojen i podržan od strane Nacionalne radne grupe, tako da se Livnica našla u grupi od deset objekata i lokaliteta visokog značaja za koja se smatra da im je potrebna hitna konzervacija i/ili restauracija. Željeni cilj i rezultat primene principa i metodologije Ljubljanskog procesa II je da obnovljeno kulturno nasleđe postane jedan od ključnih elemenata u održivim politikama razvoja i upravljanja baštinom, kao i bolje integrisanje baštine kroz razvojne planove. Кako bi se afirmisali stari, zaboravljeni zanati, prezentovala i promovisala autentična namena, tehnologija izrade i alati nekada korišćeni u postupku livenja, na samom početku sprovođenja procesa rehabilitacije uspostavljena je saradnja sa Muzejom grada Beograda kako bi se sagledale mogućnosti i načini prezentacije pokretnog fonda Livnice u skladu sa savremenim muzeološkim principima i praksom.

Značajnu ulogu u čitavom procesu ima i Srpsko livačko društvo kako u sprovođenju rekonstrukcije nekadašnjeg načina livenja tako i u pronalaženju zainteresovanih institucija, organizacija ili pojedinaca koji za osnovnu delatnost imaju livarstvo a mogli bi da budu potencijalni učesnici u postupku rehabilitacije i time budući korisnici objekta. Očuvani alati i mašine prezentovani „in situ“, kao i moguća rekonstrukcija procesa proizvodnje u okviru ogledne radionice, vodili bi ka uspostavljanju muzeja starih, zaboravljenih zanata, promovisanju kulturnog nasleđa i njegovih vrednosti.

Na taj način stvorili bi se uslovi da Livnica postane nezaobilazni kulturni centar i važna tačka na turističkoj mapi Beograda. Očuvanjem celovitosti, autentičnog izgleda i uvođenjem nove namene ispunilo bi se zaveštanje Tome Pantelića, poslednjeg vlasnika i majstora Livnice. Vrednosti Livnice kao najstarijeg objekta industrijske baštine Beograda ukazuju na istorijski, tehnološki, identitetski, naučno-istraživački, društveni i ekonomski značaj ne samo za lokalno stanovništvo, već i za Grad pa i region. Zajedničkim delovanjem lokalne zajednice, službi zaštite, strukovnih i neprofitnih udruženja, turističkih organizacija i građana prezentovale bi se vrednosti i značaj Livnice Pantelić sa jednim ciljem – očuvanje tradicije, istorijskog kontinuiteta i društvenih vrednosti spomenika.

Na taj način još jedno kulturno dobro od nacionalnog značaja bilo bi dostupno javnosti.


Cultural monument of great value
Pantelić’s Foundry,
15, Gajeva Street

Pantelić Foundry, one of the oldest surviving technical heritage sites in the Belgrade area, is situated at the corner of Gajeva and Dositejeva streets in the old core of Zemun, the earliest urbanized part of the Serbian capital in its present-day boundaries.

The preserved unity of space, technology and tools for manufacturing the bells and clocks which earned renown not only locally, but in what then was the Habsburg Monarchy, now stands as a monument to the development of crafts in Belgrade over a period of more than 150 years.

Apart from its value embodied in material remains, until the mid-1970s the Foundry kept up the original forms and processes of craft manufacturing and functioned as a training centre for generations of young craftsmen. The beginnings of the Foundry date back to 1854, when Djordje Pantelić started a shop for repairing and manufacturing small household items and fittings. A small business in a humble one-story house on the site of the present-day Foundry worked with the hammer and anvil, making and repairing items such as locks and keys, iron balcony and stair railings, garden fences, stoves, iron hearth tripods, and was the only workshop “all the way to Novi Sad” that made and “calibrated” single-pan scales. Its growth began in 1870, with the return of Djordje’s oldest son Pavle (Zemun, 1858 – Zemun, 1924) from Vienna and the introduction of technical and technological innovations into the production process.

The original small workshop grew into a manufacturer of tower clocks for churches, schools and major town buildings, and a bell foundry. Some of the tower clocks were made for important buildings in Belgrade and Serbia, including the Hariš Chapel in the Orthodox Cemetery of Zemun, the Cathedral, the Military Hospital, the National Theatre building, Krsmanović House in Terazije, the Soldiers’ Home, the present-day National Museum and other public buildings. As a clock manufacturer, it cast small bells for striking hours, and soon began to cast bells for schools, courthouses and administration buildings, and finally proceeded to casting large church bells. These two lines of production led not only to a change of the workshop’s name, but became its basic activity. To fill the idle time between two orders, the Foundry developed an additional programme, which gave rise to specific hand and machine tools.

This additional activity resulted in a wide array of products, from dog badges, doorplates, street name plates, firm plates and benches for churchyards to water well pumps. In this period of change, the Foundry began to make new tools designed by Pavle Pantelić. Moreover, it grew into a craft centre for Zemun and its environs, disseminating technical and technological advancements which mostly came from all over central Europe. After the death of Pavle Pantelić in 1924, the family tradition was continued by his cousin Toma Pantelić (Jagodina, 1896 – Belgrade, 1978) who kept on improving the production process. Without changing the basic casting method, he adjusted it to new market demands and abandoned all techniques incompatible with new materials, products and clients.

The expansion required a new and larger work space. In 1926, the plans of the Zemun builder Josif Marks were used to reshape the small workshop into a modern factory suited to the technological process of bell casting and tower clock manufacturing. It was then that the Foundry was given the spatial organization and appearance that it has today. Two wings built to the Gajeva and Dositejeva street alignments, clearly reflecting the purpose of the structure and characteristics of the architecture of early 20th-century Zemun, house a blacksmith’s shop, a machine shop, the old and new foundries with furnaces, a stockroom and an office. Simple in style, the street façades are composed in the spirit of historicism, with a rhythmic row of windows encased by a geometric surround, and a slightly more elaborate truncated corner with its neo-baroque reminiscences.

The courtyard façades are plain, and the roof features chimneys, of which the foundry furnace chimney still dominates the surroundings. The corner part of the building shows a concave-sided gable with a segmental pediment. It features a clock manufactured by the Foundry, the year of founding and a metal bell at the top as an accent to its corner location, making it a recognizable and dominant landmark in its physical setting. Two plain parapets at the sides used to feature the name of the owner in two scripts, Cyrillic and Latin. Three generations of master craftsmen ran the Foundry, which took the lead by constantly improving technology and craftsmanship, giving a boost to the economy of the town. It displayed its products at fairs and exhibitions in Belgrade, Osijek, Budapest, Skopje, Zagreb, and won many awards, of which the most prestigious were a medal of the Budapest Millennial Exhibition in 1896 and the Order of St Sava Fifth Class bestowed on Toma Pantelić by King Alexander I Karadjordjević of Serbia.

Apart from an indisputable contribution to the development of crafts, Pantelić Foundry is associated with other events of significance for the economic growth of Zemun, such as the first steam boat on the Danube, the construction of a steam traction engine at the Foundry, the attempt to mount the first electric clock on the “Zora” building in Knez Mihailova Street, the use of its pumps for putting out fires and pumping out the Zemun sewer system. Until the mid-1970s the Foundry preserved the original forms and processes of manufacture. Its workshops are a repository of tools, from the oldest iron working hand tools to sets of machine tools and tools for bell casting and tower clock making, as well as accessory equipment.

The documentation accompanying the Foundry’s rich activity that began to be created immediately after its rebuilding, as well as many plans, drawings and sketches are of obvious interest to the heritage protection service. Pantelić Foundry ceased operations more than forty years ago. A first step in the revitalization of this heritage site and its inclusion into the life of the local community, the city and the region, has been taken by the Restoration and Revitalization Conceptual Design prepared by CHPBI in 2009. Apart from the necessary repair and restoration of the existing building and the reconstruction of the pulled-down courtyard-facing wing of the former new foundry, it defines a new spatial allocation and functions to ensure an active and polyvalent use of Pantelić Foundry in the field of culture and tourism. After the completion of the conceptual design for the restoration and revitalization of Pantelić Foundry with the defined layout and functions, the CHPBI and the Municipality of Zemun signed a collaboration protocol relating to the realization of a protection, adaptation and management project, taking obligation to act jointly in promoting the values of the heritage property and to make it accessible to the public after its restoration and reconstruction.

The Protocol envisages a detailed reconstruction and adaptation design, which is also to be developed by the CHPBI. In 2012, within the programme of Ljubljana Process II – Rehabilitating our Common Heritage 2011–2014, supported by the European Commission and the Council of Europe, Pantelić Foundry was nominated for the list of priority interventions. The nomination was accepted and endorsed by the National Task Force and the Foundry has been included in a group of ten heritage properties in urgent need of conservation and/or restoration. The goal and desired result of implementing the
principles and methodology of Ljubljana Process II is to ensure that the restored cultural heritage becomes a key element in sustainable development and heritage management policies, and more effectively integrated into development plans.

In order to draw public attention to old and forgotten trades and crafts, to present and promote the authentic purpose of the historic property, the technology and tools once used in the casting process, one of the first steps in the rehabilitation process has been to establish collaboration with the Belgrade City Museum on analyzing the possibilities and modes of presenting the movable collections of the Foundry in accordance with contemporary museological principles and practices. An important role in the whole process, both in reconstructing the earlier casting techniques and in arousing the interest of organizations and individuals engaged in metal casting as potential participants in the rehabilitation process and the Foundry’s potential users, is played by the Serbian Casters Society.

The in situ display of the preserved tools and machines, and possibly the reconstruction of the production process in an experimental workshop, would lead to the creation of a museum of forgotten crafts and the promotion of the cultural heritage and its values, with a view to making the Foundry an unavoidable cultural venue and a landmark on the tourist map of Belgrade. Preserving the integrity and authentic appearance of the Foundry while giving it a new use would honour the wish of the last owner of the Foundry and master craftsman, Toma Pantelić. The value of the Foundry, as Belgrade’s oldest industrial heritage site, resides in its historical, technological, identity, social, scientific and economic significance not only for the local community, but also for the city and the region.

Through a concerted effort of the local community, the heritage protection service, professional and non-profit associations, tourism organizations and citizens, the value and significance of Pantelić Foundry would be appropriately presented and made accessible to the public with a view to preserving the historical continuity, tradition and social value of yet another heritage asset of national significance.

SHARE

Ostavite komentar

Ostavite prvi komentar!

avatar
wpDiscuz